Logo Elzo Smid Ontwerp

Typoblog

de gereedschapskist van de vormgever

Goede typografie (de vormgeving van tekst) is zoiets als een goede gezondheid. Je merkt pas hoe belangrijk het is op het moment dat er iets fout gaat.
Typografie heeft immers vaak de functie om onopgemerkt te blijven. Daardoor is het gemakkelijk om het belang te onderschatten van de ontelbare onzichtbare typografische beslissingen die zorgen dat je rustig kan lezen. Juist in een wereld waarin we minder tijd hebben en meer informatie moeten verwerken is goede vormgeving belangrijk.
Daarom wil ik in een aantal berichten laten zien hoe de typografische gereedschapskist van invloed is op het uiterlijk van een tekst en dus op het verhaal dat je kwijt wilt.

Volg deze berichten nog makkelijker op
LinkedIn, Facebook of Twitter.


TYPOBLOG [1] hoofdletters en kleine letters
De eenvoudigste typografische keuze maken we allemaal, die tussen hoofdletters (kapitalen) en kleine letters (onderkast). Op een ouderwetse typmachine en in online berichten zijn hoofdletters een manier om nadruk te leggen, maar in drukwerk hebben we daarvoor meer en betere mogelijkheden.
Tekst volledig in hoofdletters lijkt strakker, maar is ook strenger en schreeuwerig. Bovendien neemt het meer ruimte in en is het moeilijker leesbaar dan kleine letters.

typoblog typografie leesbaarheid kapitalen hoofdletters onderkast kleine letters

TYPOBLOG [2] tabelcijfers en uithangende cijfers
Wie de vorige afbeelding goed bekeek, heeft het al gezien: een goed lettertype (font) heeft minstens twee sets cijfers.
- Tabelcijfers hebben vrijwel dezelfde hoogte als hoofdletters en nemen allemaal even veel ruimte in in de breedte, waardoor ze in tabellen altijd mooi onderelkaar komen te staan.
- Uithangende cijfers gedragen zich meer als kleine letters en zijn vooral geschikt in lopende tekst.
In tekst met veel getallen of jaartallen is dit goed te zien.

Er zijn veel lettertypes met alléén maar tabelcijfers. Deze stammen vaak uit de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw, toen de (computer)ruimte voor letters zo kostbaar was, dat 10 cijfers minder al een besparing betekende.
Maar gebruik van tabelcijfers in lopende tekst creëert een onrustig beeld, omdat onnodig witruimte tussen de regels wordt weggenomen. Het paginabeeld dat zo ontstaat wordt ook wel ‘krentenbrood’ genoemd.
Een goede vormgever kiest zijn letters dus ook op basis van de cijfers.

typoblog tabelcijfers uithangende cijfers typografie

TYPOBLOG [3] vet of cursief
Twee van de eenvoudigste manieren om een verschil aan te geven in tekst zijn vet (bold) en cursief (italic). Deze twee ingrepen lijken uitwisselbaar, maar zijn dat meestal niet.

- Vet valt meteen op en heeft dus vooral een functie vóórdat we gaan lezen (ook wel: globaal) en helpt ons de structuur van de tekst te begrijpen. Vette tekst met dezelfde lettergrootte wordt vaak gebruikt voor tussenkopjes.
- Cursief herkennen we vooral gedúrende het lezen (oftewel: lokaal) en helpt de inhoud van de tekst beter te begrijpen. Het gebruik van cursief ligt bijvoorbeeld voor de hand als er nadruk gelegd moet worden, voor namen en voor buitenlandse woorden.

Het is trouwens heel goed mogelijk om voor subkopjes cursief te gebruiken. Bijvoorbeeld in een tekst met een complexe koppenstructuur.
Zo kan ook vet in lopende tekst gebruikt worden, bijvoorbeeld voor de kenwoorden in een encyclopedische tekst of in een studieboek.

typografie vet en cursief, bold en italic


TYPOBLOG [4] echt en vals kleinkapitaal
Kleinkapitalen zijn een apart ontworpen set karakters die er uitzien als hoofdletters, maar die de hoogte hebben van kleine letters zonder staarten en stokken (de zogenaamde x-hoogte).
Kleinkapitalen zijn een elegante aanvulling in de gereedschapskist van de typografische vormgever, maar lang niet elk lettertype beschikt er ook over.
Kleinkapitalen kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden om woorden te benadrukken, voor namen of buitenlandse woorden. Dit is vergelijkbaar met cursief (zie mijn vorige bericht), maar kleinkapitalen zijn ook geschikt om bepaalde delen tekst, zoals bijvoorbeeld lopende kopregels of paragraafkopjes, te onderscheiden van de hoofdtekst.

Veel teksverwerkingssoftware biedt de mogelijkheid om kleinkapitalen te simuleren door simpelweg de kapitalen te verkleinen, maar dit is lelijk. De verhoudingen in de letters kloppen dan niet en het beeld wordt te ‘licht’ doordat alle delen van de letter verkleind worden.

Een goede vormgever die de mogelijkheden van kleinkapitaal wil gebruiken zal daar dus rekening mee houden bij de keuze voor een lettertype.

typografie vormgeving ontwerp kleinkapitalen


TYPOBLOG [5] subscript en superscript
“Slechte sub- en superscripts kosten levens.”

Tekstverwerkingsprogramma’s hebben niet alleen een optie voor een vals kleinkapitaal (zie eerder bericht), maar ook voor subscript en superscript.
Subscript kennen we van scheikundige notaties voor moleculen (H2O, CO2) en indices in de wiskunde.
Superscript kennen we de macht in wiskundige formules (in het dagelijks gebruik bijvoorbeeld inhoud en oppervlaktes) en diverse scheikundige notaties. Het wordt ook gebruikt in het geval van voetnoten en verwijzingen in een tekst.

De optie om sub- of superscript te maken, is in tekstverwerkingsprogramma’s vaak erg slordig, maar zelfs in professionele opmaakprogramma’s is de standaardinstelling alles behalve ideaal. Zie bijgaande afbeelding.
Wanneer je een tekst publiceert waar het veel in voorkomt, dan is het zaak een vormgever in de arm te nemen die dit beheerst.

Om nog even terug te komen op de provocerende eerste regel van dit stukje: De overdracht van informatie middels Powerpoint-slides met een verkeerde weergave van sub- en superscript, was een van de oorzaken van de ramp met de space shuttle Columbia in januari 2003.

typografie subscript superscript


TYPOBLOG [6] echt en vals cursief
Zoals er echte en valse kleinkapitalen bestaan, zo bestaat er ook echt en vals cursief. Alleen is dit geen softwarematige ingreep, maar een eigenschap van een letterontwerp. Elk lettertype heeft dus een echt cursief of een vals cursief (oblique).

Bij cursief (‘italic’) denken we meestal aan een letter die schuin staat, maar het echte verschil zit hem in de lettervorm. Een cursief ziet er meer uit als een geschreven letter en minder als een drukletter. Dat is het makkelijkst te zien aan de ‘a’ en de ‘g’. De cursieve ‘a’ heeft één verdieping in plaats van twee. De ‘g’ heeft twee verdiepingen in plaats van drie.

De letters met een vals cursief zijn ontworpen in de jaren ’50 - ’60 van de vorige eeuw, ten tijde van het fotozetsel. Voor de cursief werd het zelfde negatief gebruikt als voor de rechte letter (romein), alleen werd deze schuin belicht. Het klinkt als een noodoplossing, maar zo bespaarde men een dure extra matrijs. Tegenwoordig speelt dat niet meer, computerruimte is goedkoop, en moderne letterontwerpen hebben een echt cursief en soms nog veel meer extra tekens.

De meeste lezers zien gelukkig het verschil niet, maar persoonlijk vind ik dat een goed verzorgde uitgave een lettertype gebruikt met een echt cursief.

typografie cursief italic oblique


TYPOBLOG [7] rivieren of fietspaadjes
Rivieren in tekst ontstaan wanneer witruimtes min of meer bovenelkaar staan. Dit schept een witte vorm zonder functie en dus ongewenst. We lezen immers horizontaal, dus verticale vormen in tekst zijn hinderlijk, tenzij het tabellen betreft.

• We kennen rivieren, ook wel eens fietspaadjes genoemd, uit krantenkolommen. Daar zijn ze het gevolg van een smalle kolom, uitgevulde tekst en te weinig tijd om alles te corrigeren.
• In boeken, brochures en ander drukwerk dat langer meegaat (en dus meer voorbereiding verdient) moet het vermeden worden en daar zijn voldoende typografische middelen voor.
• Een rivier in een logo (ik kom het soms tegen) is helemaal uit den boze.

typografie rivieren fietspaadjes wit krantentekst krantenkolom


TYPOBLOG [8] punten in afkortingen
In het Nederlands kennen wij twee soorten afkortingen.
- het woord wordt ingekort en de verdwenen letters worden vervangen door een punt (jan. febr. mrt.)
- we nemen de beginletters van meerdere woorden, eventueel gevolgd door een punt (KLM, z.s.m.).
Bij die laatste soort afkorting zie ik vaak dat de punten tússen de letters geplaatst worden (als een soort afscheiding), maar ze horen er achter. Dus: drie letters, dan ook drie punten.

Correcte interpunctie is in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de schrijver, maar het heeft invloed op het beeld van de tekst en ook op de begrijpelijkheid. Daarmee is het iets waar ook een professionele vormgever aandacht aan besteedt.

typografie punten afkortingen interpunctie